Het was een verrassing afgelopen donderdag om in een gerenommeerde boekhandel in Amsterdam de nieuwe biografie te ontdekken over stadhouder Willem IV. Een boek dat je met 967 pagina's (!) niet zo maar over het hoofd ziet, maar ik had er nog niet eerder over gehoord of gelezen. Maar het toeval (?) wilde dat NRC Handelsblad een dag later een bladzijde inruimde voor een recensie onder de kop 'Alles verpieterde, maar Willem IV niet'.
Het vuistdikke boek noodde in de winkel tot doorbladeren, stukjes lezen, 'proeven'. Op die manier doe je een indruk op die voert tot het besluit: kopen of niet kopen. De prijs is daarbij meestal niet doorslaggevend, maar nut en noodzaak voor de omvangrijke bibliotheek met 'vorstelijke' boeken is dat wel. Op het eerste gezicht zou de biografie 'Willem IV. Stadhouder in roerige tijden, 1711-1751' een welkome aanvulling zijn op de Oranje-geschiedenis vanaf Willem van Oranje, en een paar jaren geleden zo mooi aangevuld met de trilogie over de koningen Willem I, II en III.
Maar wat te denken van het feit dat het boek over de stadhouder bijna eenderde dikker is dan de biografie van de eerste koning? De NRC-recensent geeft daarvoor een verklaring. De biograaf, Fred Jagtenberg, 'beschrijft het leven van de prins en diens tijd zo ongeveer van dag tot dag. Zijn meer dan grondige boek telt krap duizend pagina's. Een uitdaging voor de lezers. Redden we dat?' Het persoonlijke antwoord na het snuffelen luidt: nee.
Van een onderzoeker-historicus-schrijver mag je verwachten dat hij/zij een selectie maakt uit het verzamelde materiaal en dat liefst op pakkende wijze presenteert. Dat lukt niet als een leven zo uitputtend wordt beschreven. Dan zijn hoofd- niet meer van bijzaken te onderscheiden, en haakt in elk geval deze lezer af. Ook de NRC-recensent noteerde: 'een onsje minder mag wel, een pond minder ook geen bezwaar'.
Het is jammer dat uitgeverij Van Tilt de auteur niet heeft gevraagd een biografie te schrijven die ook voor een groter publiek toegankelijk is, zoals het boek 'De Prins' over Willem van Oranje dat eerder dit jaar verscheen van de hand van Ronald de Graaf. Dat was voor mij ook nieuw, maar is zo helder en fris geschreven en zo compact (een derde van Willem IV) dat het meteen werd aangeschaft. En verder gelezen.
Willem van Oranje is een 'bekend' onderwerp dat in een nieuw jasje is gestoken. Willem IV is onbekend. Terecht dus dat er een biografie van hem is verschenen. Er staat een schat aan materiaal in en de prins wordt dankzij tal van geschriften veel zelf aan het woord gelaten. Maar het kan ook te veel van het goede zijn. Te gedetailleerd, zelfs in het leven van een stadhouder-prins is niet elke dag, elke brief, elke voetstap van belang. 'In de beperking toont zich de ware meester' aldus Goethe. Die beperking is er niet in 'Willem IV. Stadhouder in roerige tijden, 1711-1751'.
© RB Hans Jacobs
Uit de aanbeveling van de uitgeverij:
Aanvankelijk leek Willem IV (1711-1751) in de wieg gelegd voor een bescheiden rol op het politieke toneel, als stadhouder van de Noord- Nederlandse provincies. Maar na een Franse inval in de zuidelijke Nederlanden tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748) werd hij, als enig levende vertegenwoordiger van het vorstengeslacht Nassau, in korte tijd stadhouder van alle gewesten. Zijn aantreden betekende het einde van het Tweede Stadhouderloze Tijdperk.
Hoewel er talrijke portretten van hem bestaan, weten we betrekkelijk weinig over het leven van Willem IV. Hij stond bekend als vredelievend, maar ging een leven lang gebukt onder een slechte gezondheid. Zijn vroege overlijden riep aan zijn groeiende invloed een halt toe. Wie was deze prins, die tussen de gekroonde hoofden van Europa – zijn schoonvader was George II van Groot-Brittannië, zijn oom Frederik I van Zweden, zijn neef Frederik II de Grote van Pruisen – een geheel eigen plaats innam?